VINGERAFDRUK VAN VERDRIET: Rouwverwerking en Support
Het zal je wellicht zijn opgevallen dat de onderwerpen die aan bod komen in mijn blogs soms dwars door elkaar heenlopen. Dat komt doordat rouw geen lineair proces is. Het is een slingerbeweging tussen emoties en rouwtaken. Klinisch psycholoog Manu Keirse, een autoriteit op het gebied van verdriet, verlies en de laatste levensfase, schreef hierover meerdere boeken. Onder meer het boek ‘Vingerafdruk van verdriet’. Hij beschrijft hierin de emotionele achtbaan van het rouwproces en wat rouw allemaal teweeg kan brengen. Naar mijn mening is dit boek een echte aanrader om cadeau te geven aan iemand die rouwt. Mocht je het boek niet van een naaste krijgen, koop het dan lekker voor jezelf! Door dit boek te lezen, vond ik veel herkenning in alle emoties die ikzelf doormaak en dat geeft mij begrip en vertrouwen. Ik leerde dat ik niet gek word, dat alles wat ik ervaar bij de rouw hoort. Ook voor de naasten is het een aanrader om dit boekje te lezen. Om inzicht te verschaffen in het rouwproces. Je kunt natuurlijk ook gewoon al mijn artikelen over Rauwe rouw lezen 😉
In andere artikelen en boeken beschrijft Keirse ook de verschillende rouwtaken. Hij noemt ze bewust rouwtaken, omdat rouwen hard werken is. In een fase bevind iemand zich, daar kun je niets aan doen. Een taak daarentegen kun je uitvoeren. Daar kan iemand je ook bij helpen, je hoeft niet te wachten tot het voorbij gaat. Daarbij zou de term rouwfasen suggereren dat rouw een proces van opvolgende fasen is, welke je doorloopt en tot een einde komen.
In dit interview met Libelle vertelt Keirse: “Ik spreek nooit over rouw verwerken of verdriet verwerken, want het betekent dat het ooit achter de rug moet zijn. Afval verwerk je, maar verdriet verwerk je niet. Denk bijvoorbeeld aan een vrouw van 88, die haar eerste kindje verloor op haar 22e. Op 88-jarige leeftijd kunnen de tranen nog steeds stromen, bijvoorbeeld op haar sterfbed wanneer ze denkt aan haar kind dat niet bij haar is. Verdriet is als een schaduw, het gaat met je mee door je leven en je kunt het nooit achterlaten. Soms voel je het meer en soms voel je het minder, maar op bepaalde kruispunten in je leven kan dat verdriet dus zeker nog naar boven komen.“
De verschillende rouwtaken die Keirse beschrijft zijn: (1) de realiteit onder ogen zien, (2) de pijn van het verlies doorvoelen, (3) je aanpassen aan het leven zonder de ander, en tot slot (4) opnieuw leren genieten, terwijl je de herinnering bewaart. Bij al deze taken kunnen naasten de rouwende tot steun zijn. Hier meer over leren is dan ook erg informatief voor naasten. Tevens kan het de rouwende ook veel inzicht in het rouwproces en zichzelf verschaffen. Als rouwouder heb ik het boek ‘Vingerafdruk van verdriet’ zelf ook aangeschaft. Nog steeds pak ik het er regelmatig weer even bij, wanneer ik weer iets nieuws in mijn proces ervaar. Het verschaft mij inzicht in wat er emotioneel bij me gebeurt en waarom.
Rouwtaken
Onderstaand heb ik de rouwtaken toegespitst op de rouw bij het overleven van je kind. De taken dienen zich dwars door elkaar heen aan. Je gaat niet van taak 1, naar taak 2, enzovoorts. Het is een heen en weer geslinger en je kunt je tegelijkertijd in meerdere taken bevinden. Bij het onder ogen komen van de waarheid komt bijvoorbeeld ook de pijn van het verlies omhoog. Het kan zijn dat dit al direct na het overlijden begint. Het kan ook goed mogelijk zijn dat je als rouwouder direct stort in het werk, om afleiding te vinden. Dan ben je al bezig met de derde rouwtaak. Ondertussen kan taak 2 zich af en toe aandienen. Om daarna weer wat lichtpuntjes te vinden en met taak 4 bezig te zijn. Dit proces heeft geen tijdspad. Zelfs jaren later, nadat je eigenlijk al alle taken met goed gevolg doorlopen hebt en weer levenslustig door bent gegaan, kan het verdriet zich opnieuw aandienen. Het is wel zo dat in de eerste periode na het verlies al deze rouwtaken nog veel meer van je aandacht zullen vragen dan jaren later. Uiteindelijk neem je gewoon weer deel aan het leven en zul je alleen nog af en toe geconfronteerd worden met de rouw.
Wat ik hiermee duidelijk wil maken: rouw is geen lineair proces en het kent geen tijd. Daarbij is het een persoonlijk en voor iedereen uniek proces.
Door de rouwtaken uit te werken, hoop ik je wat inzicht te kunnen geven in wat gebeurt tijdens rouw. En handvaten voor naasten om hierbij te kunnen helpen. Gezien de unieke persoonlijkheid van iedere rouwouder, kan het zijn dat jij als rouwouder andere dingen nodig bent van je naasten. Probeer dit dan met één iemand uit je omgeving te bespreken, dan kan die persoon het eventueel met andere naasten delen. Zo wordt jij daar het minst mee belast en hoef jij niet constant te vragen.
TAAK 1: De waarheid onder ogen zien
Dit kan een heel moeilijke taak zijn. Het houdt in dat je in heel je wezen moet gaan beseffen dat het leven van je kind voorbij is. Het kan voorkomen dat, ondank dat je het weet, je dit niet direct volledig voelt. De emotie (rouwtaak 2) kan te heftig zijn om in één keer te doorvoelen, waardoor je onbewuste je hier nog voor beschermt. Daardoor kan het zijn dat dit besef in stukjes binnenkomt. Voor mij heeft het vaak (en nog steeds af en toe) gevoeld alsof het overlijden van mijn kind niet echt is geweest. Een slechte nachtmerrie waaruit ik nog wakker moe(s)t worden. Het voelde regelmatig aan als een normale dag, waarop hij straks gewoon weer thuiskomt. Dit komt doordat je realiteit in eens zo intens is veranderd, dat het even kan duren voordat dit besef echt binnenkomt. Door de confrontatie met o.a. foto’s van het overlijden en de uitvaart, opruimen van zijn spullen, afsluitende gesprekken met artsen, dringt het besef van de realiteit stukje bij beetje opnieuw en dieper bij mij binnen.
Deze rouwtaak kan voor flinke verwarring zorgen. Je kunt door schuldgevoelens heen werken, of vraagstukken omtrent zingeving. Het ‘Waarom?’ doet zich vaak aan. Of juist het verloop van de ziekte, de laatste levensfase en het stervensproces opnieuw en opnieuw willen vertellen. Het is ook heel normaal als je nog sterk aan je overleden kind probeert vast te houden. Door foto’s te bekijken, op zijn of haar kamer te gaan zitten, knuffels vast te houden. Om in de herinneringen nog even je kind langer in leven houden. Alleen door steeds opnieuw over alle aspecten rondom het verlies te praten, komen je gedachten en gevoelens weer bij elkaar. Ontstaat er weer orde in de chaos, waardoor de realiteit onder ogen gekomen kan worden. Wanneer er niemand is om te luisteren, kun je ook kiezen om je verhaal keer op keer op te schrijven. Een dagboek, journal of voice-recorder kan je beste vriend worden.
Voor naasten ligt hier ook de belangrijke taak om met de rouwouder in gesprek te blijven gaan over het onderwerp. Zo laat je hem of haar steeds bewuster worden van de realiteit. Het is erg belangrijk dat het onderwerp niet vermeden wordt, maar besproken blijft. Wanneer de rouwouder het onderwerp zelf niet inbrengt in een gesprek, zou je het ook als naaste kunnen inbrengen door bijvoorbeeld een mooie herinnering aan het overleden kind te delen. Beoordeel niet wat de rouwouder vertelt en geef geen goedbedoelde adviezen. Ook niet wanneer jij denkt dat hij of zij zichzelf alleen maar pijn doet door op een bepaalde manier over zaken na te denken. Deze rouwtaak is een proces van zoeken naar orde in de chaos waar de rouwouder doorheen gaat. Keer op keer opnieuw het verhaal vertellen en op die manier onderzoeken, structureert en brengt hoofd en hart weer bij elkaar. En daar is geen goed of fout in.
Natuurlijk hoeft echt niet ieder gesprek over het overlijden te gaan, het is ook echt prima om over andere dingen te praten of juíst even wat afleiding te bieden. Het enige dat hier belangrijk is, is dat het onderwerp niet consequent vermeden wordt.
TAAK 2: De pijn van het verlies doorvoelen
Emotioneel gezien is dit een heel zware taak. Het verliezen van je kind ontwricht je als ouder. Het gaat tegen al je oerdrang in. Als ouder is je voornaamste rol om je kind te beschermen tegen kwaad en pijn en op te voeden tot een stabiel en (veer-)krachtige volwassene die zelfstandig kan deelnemen aan de maatschappij. Op het moment dat je kind overlijdt, moet je als zorgouder ineens je kind helpen met sterven. Dit voelt volledig onnatuurlijk. In sommige gevallen sluit een ouder zich emotioneel af, om deze taak te kunnen volbrengen. Na het overlijden kan het zijn dat deze blokkade nog even aanhoudt, om vervolgens stukje bij beetje weer af te brokkelen. Vanuit het leven in een waas wordt je dan weer met beide benen in de realiteit terug gezet. Het kan zijn dat deze emoties zich direct na het overlijden al in alle hevigheid aandienen. Het kan ook zijn dat dit pas na een paar maanden of jaren op gang komt. Dit alles hangt samen met jouw emotionele beschikbaarheid. Één ding is in ieder geval zeker: ze gaan een keer komen.
De pijn van het verlies verdwijnt nooit. Het doet zich niet heel je leven iedere dag en ieder moment voor. Het komt in golfbewegingen. In de eerste rouwperiode zal het zich vaker voordoen dan na bijvoorbeeld tien jaar. Na verloop van tijd neemt het dagelijks leven weer meer ruimte in. Het verlies wordt dan weer even voelbaar op de momenten waarop je jouw kind erg mist. Dit kan zijn wanneer je langs de school loopt, of op zondagmiddag wanneer jullie altijd samen een spelletje speelden. Maar ook op de grotere momenten zoals verjaardagen of feestdagen. Deze emoties kunnen je ook volledig overvallen, wanneer je ze eigenlijk niet verwacht. Accepteer ze wanneer ze zich aandienen. Stop even met wat je doet, doorvoel ze tot het weer rustiger wordt. Druk de gevoelens vooral niet weg, op een later moment zullen ze zich dan genadeloos alsnog aandienen.
Bij het doorvoelen van de pijn is de steun en aanwezigheid van naasten onmisbaar. De emoties kunnen dermate pijnlijk zijn, dat ze niet altijd veilig doorvoeld kunnen worden wanneer de rouwouder alleen is. Wanneer een rouwouder de emotionele pijn aan jou als naaste uit: luister, zie en erken ze dan. Dat is alles wat je hoeft te doen. Onthoud dat het niet jouw taak is om de pijn weg te nemen, dat zul je namelijk nooit kunnen doen. Het is ook niet jouw taak om (goedbedoelde) adviezen te geven. Hiermee kun je enkel de boodschap afgeven dat de emoties niet gevoeld mogen worden. En dat is juist wat je niet wilt!
Wanneer een rouwouder zelf niets van de emoties laat zien of hier niet over praat, dan zou je kunnen vragen “Vertel eens, hoe ben je deze periode doorgekomen?”. Vraag bewust en direct naar de emoties en probeer ze niet te veranderen of verbeteren . Dit geeft een gevoel van vertrouwen om ze te mogen uiten. Je laat bewust weten dat je bereid bent om er naar te luisteren. Het kan fijn zijn voor de rouwouder om even vastgehouden te worden, maar dat geldt natuurlijk niet voor iedereen. Als naaste kun je dat zelf het beste inschatten.
TAAK 3: Aanpassen aan de wereld zonder je verlies
Deze taak omvat drie onderdelen: aanpassing in de uiterlijke wereld (1), aanpassing in je innerlijke wereld (2) en aanpassing van je geloof en waarden (3).
Bij het verliezen van een (zorgen)kind vervalt deelname in de wereld van zorgen. Je hebt geen zorgtaken meer uit de voeren die buiten normale opvoeding vallen. Indien het om je enige kind gaat, heb je helemaal geen ouderlijke taken meer uit te voeren. Dit betekent dat je in de uiterlijke wereld een andere rol mag gaan vervullen om je dagen (weer) invulling te geven. Je zelfbeeld verandert. Je hebt je voor lange tijd geïdentificeerd met de rol als (zorg)ouder. Waarschijnlijk heb je gevochten als een leeuw voor het welzijn van je kind. En heb je vele randzaken daaromheen moeten regelen, zoals zorghulp inrichten, zorghulpmiddelen aanvragen, als budgetbeheerder voor een zorgbudget moeten fungeren. Met het vervallen van die uiterlijke taken, vervalt ook die identificerende rol. Je bent niet meer die zorgmanager van je kind. Je bent niet meer de verpleegkundige van je kind. Indien je nog meer kinderen hebt, ben je nog steeds ouder maar in toch een iets andere vorm. Indien het om je enige kind gaat is die innerlijke aanpassing een nog grotere uitdaging. Dan ben je ineens helemaal geen ouder meer, niet in de uiterlijke wereld. Je kunt voor vragen komen te staan als “Wie ben ik eigenlijk?”, “Wat wil ik zelf verder uit het leven halen?” of “Welke rol speel ik nu nog in het leven?. Dit zijn heel ingewikkelde vraagstukken. Daarbij komt dat het verliezen van je kind je geloofsovertuiging en normen compleet kan veranderen. Je kunt juist een vorm van spiritualiteit of religie gaan onderzoeken om troost in te vinden. Of juist je geloof en vertrouwen in het leven volledig verliezen. Wat ook weer doorwerkt op de aanpassing aan de uiterlijke wereld en je innerlijke wereld. De drie genoemde onderdelen staan dus niet los van elkaar, ze werken op elkaar in. Dit proces gaat niet over één nacht ijs. Het kan weken, maanden of zelfs jaren duren. Het is een zoektocht naar een nieuwe balans in wie je bent, waar je in gelooft en welke rollen je nog vervult en wilt gaan vervullen. Dit proces vormt je. Niet tot een compleet ander persoon, maar het verfijnt wie je al was. Belangrijk voor deze rouwtaak is om weer deel te nemen aan het dagelijkse leven. Zoek naar invulling van je tijd, hoe wil je die besteden? Welke taken en rollen geven je voldoening? Wanneer je de energie er weer voor hebt, maak stapjes terug naar werk. Blijf je huis uitgaan en contacten aangaan. Zo voorkom je dat je in een neerwaartse spiraal van identiteitsverlies en eenzaamheid terecht komt. En vooral: blijf praten over wat er in je omgaat!
Naasten hebben hier de taak om de rouwouder (weer) terug in het leven te helpen. Door te blijven luisteren naar de verhalen van de rouwouder. Luister naar wat de persoon vertelt, waar hij of zij mee worstelt of welke ontdekkingen over zichzelf of religie er gedaan worden. Welke inzichten doet de rouwouder op: over het leven, over het verlies, over zichzelf.
Het kan ook helpend zijn om de rouwouder mee te blijven nemen in het leven. Ga samen eten, iets leuks ondernemen, nodig ze uit voor een feestje of om te helpen bij vrijwilligerswerk. Er is genoeg te bedenken. Initiatieven hiervoor zullen niet altijd vanuit de rouwouder komen. Het kan gebeuren dat die zich helemaal terugtrekt uit het leven door verwarring over de vragen in dit onderwerp. Of dat de rouwouder zich tot last voelt of zelf geen idee heeft wat er nodig is om vooruit te komen. Aan naasten dus de grote taak: blijven luisteren en aandacht geven en blijf de rouwouder actief betrekken bij het leven. Vertel ook over je eigen leven en wat jij meemaakt, waar jij energie van krijgt of waar je zelf mee worstelt. Behandel de rouwouder niet ineens als een tere ziel die niet belast mag worden. Blijf ze benaderen zoals je altijd hebt gedaan. Met wat extra compassie en aandacht. Laat hem of haar voelen dat zij van binnen niet ineens een ander persoon zijn geworden.
TAAK 4; Opnieuw leren genieten van het leven
Deze taak omvat het hervinden van levenszin en -geluk. Het verliezen van je kind doet je leven drastisch veranderen. Niet voor niets wordt er vaak gezegd “Er was een leven voor het overlijden, en er is een leven erna”. Na het doorwerken van alle pijn en verdriet en het aanpassen aan het leven zonder je kind, sta je met een vernieuwde kijk in de wereld. Vaak wordt gezien dat rouwouders jaren na hun verlies met enorme levenslust verder leven. Ze geven veel minder aandacht aan de futiele dingen en zijn veel meer bezig met de essentie van leven. Persoonlijk is dat ook iets dat ik al in het ziekteproces van mijn zoon heb mogen leren: de essentie van leven. Er komt een moment in de rouw, waarop je denkt “Wat wil ik nog uit het leven halen?”. Tijdens het verwerken van alle emoties en vragen die bij rouw naar bovenkomen, ontdek je ook veel mooie dingen. Je leert jezelf goed kennen. Je leert wat er voor jou toe doet. Je leert waarderen wat belangrijk is en prioriteit te geven aan wat jou gelukkig maakt en zingeving geeft. Over kleine zorgen maak jij je minder snel druk, het ergste wat kon gebeuren is je al overkomen. Ik hoor mezelf bijvoorbeeld vaak denken “Ach, als dat het ergste is in de wereld…” (wanneer er bijvoorbeeld weer eens iets niet gaat zoals ik had gehoopt).
Dat andere dingen werkelijk belangrijker voor je zijn geworden, is meestal een teken dat je het verlies hebt overleefd. Dat betekent niet dat het leven geen zwarte rand kan houden, maar het gaat wel door. Heel soms verarmt de rouw het leven en zijn rouwouders niet in staat het verlies te overstijgen. In die gevallen wil ik toch adviseren om professionele hulp in te schakelen.
Bij deze rouwtaak hoort ook het in leven houden van de herinneringen. Je kind maakt niet meer fysiek deel uit van je leven, maar de liefde is oneindig. Die liefde draag je voor de rest van je leven met je mee en mag herinnerd worden. Het houden van rituelen is hier bijvoorbeeld een belangrijk onderdeel van. Nou heb ik het niet over vage voodoo of hekserijachtige rituelen. (Tenzij dat voor jou wel belangrijk is natuurlijk…). Maar een regelmatig bezoekje aan de begraafplaats, een altaartje in huis waar je een kaarsje brand, op de verjaardag van je overleden kind een taartje eten, op de sterfdag samenkomen met naasten om herinneringen op te halen, deelnemen aan de Wereld Lichtjesdag. Noem het maar op, er is genoeg te bedenken. Belangrijk hierbij is vooral dat je iets kiest waar jij een goed gevoel bij hebt. Wat houdt voor jou de herinneringen warm en levendig, terwijl jij doorgaat in het leven. Daarbij hoeven de herinneringen natuurlijk niet alleen rondom de rituelen opgehaald te worden. Ook wanneer ze zich gewoon even aandienen: geef ze aandacht!
Het verliezen van een kind zal het leven van de rouwouder drastisch veranderen. Aan jou als naaste de taak om daar ook jouw nieuwe rol in te vinden. Het kan zijn dat jullie uit elkaar groeien en elkaar verliezen hierdoor. Het kan ook heel goed jullie band versterken.
Accepteer de veranderingen zoals ze komen. Voor de rouwouder is het in deze taak belangrijk te weten dat het overleden kind niet wordt vergeten. Blijf daarom af en toe herinneringen ophalen. Vooral in het eerste begin van de rouw doen mensen dit nog veel. Naarmate de tijd verstrijkt, wordt al snel weer overgegaan tot de orde van de dag. Onthoud dat het verlies voor de rouwouder nooit voorbij zal zijn. De herinneringen en de liefde gaan nooit verloren.
Ook wanneer de rouwouder er zelf niet meer over begint, kun jij als naaste hier wel iets in blijven betekenen. Het is als een bloemknop die door de warmte van de zon zich opent. Zo zal ook een rouwouder zich openen, wanneer jij de warmte daarvoor biedt. Zorg ervoor dat je belangrijke data op je kalender laat staan. Bijvoorbeeld de geboorte- en sterfdag van het overleden kind. Laat op die dagen even extra van je horen, zoek de rouwouder op en deel fijne herinneringen. Heb je het overleden kind zelf niet gekend? Vraag dan naar het kind en de herinneringen.
Rouwe stilte ... 
3 reacties op “VINGERAFDRUK VAN VERDRIET: Rouwverwerking en Support”
ik kan er over mee praten 2 kinderen verloren en recent mijn man. ik heb me nog niet kunnen verdiepen wat je zoal plaatst.
LikeLike
CaJo, ik kan me niet indenken waar jij moet staan in het leven. Wat een kracht ben je nodig om door te gaan! Bedankt voor je reactie en heel veel sterkte en liefde toegewenst!
LikeLike
ik had een reactie geplaatst maar werd niet opgenomen en moest me abonneren. ik kan de woorden niet meer terug halen maar bedankt voor het medeleven 🙏 ik ben een vechter al is het voor mijn dochter die het ook heel zwaar heeft. wat kan een mens nog hebben.
LikeGeliked door 1 persoon