Eergisteren was de markeringsdag van zeven maanden na het overlijden van mijn zoon. Tjee… Zeven maanden al zonder de liefde van mijn leven. Toen hij nog in leven was had ik mij in geen miljoen jaar kunnen voorstellen dat ik zeven maanden zonder hem zou kunnen overleven. En toch ben ik er nog steeds. Ik sta nog. Soms ook even niet, maar ik sta nog. Dan vraag ik mezelf wel eens af hoe, hoe houd ik dit vol? Ik sta er nu alleen voor met alleen mijzelf om het voor te blijven doen. Alleen mijzelf om iedere dag voor uit mijn bed te komen. Alleen mijzelf om mijn huis voor schoon te houden. Alleen mijzelf om mijn eten voor te koken. Alleen mijzelf om het brood weer voor te verdienen. Me, myself and I. En weetje, dat is gewoon verdomde eenzaam en alleen.

Twee maanden geleden schreef ik een samenvatting over de eerste vijf maanden rouw. Waarin ik schreef over het afstevenen op PTSS, waarvoor ik uiteindelijk naar een regressietherapeut ben gestapt omdat de GGZ mij niet kon helpen. Over wat mij de eerste vijf maanden heeft geleerd, wat ik ervoer en hoe ik daar doorheen ben gegaan. De afgelopen twee maanden heb ik wat minder geblogd hier op de site, deelde ik met name verhalen over mijn rouwreizen en de retraite op Java. De reden dat ik wat minder blogde over de rouw zelf, was omdat ik heel erg druk ben geweest en heel graag de blogs over de rouwreizen online wilde gaan zetten. Maar daarmee kwam ik mijzelf afgelopen weekend ook gewoon weer even keihard tegen.

Terug in het leven

Ik ben erg druk geweest met het oppakken van mijn werk. Ik ben zelfstandig rijschoolhoudster. Sinds het overlijden van mijn zoon ontvang ik een bijstandsuitkering. Maar zoals iedereen wel weet is dat geen vetpot. Ik had nog een klein buffertje na de verkoop van de rolstoelbus, maar dat buffertje begon sneller dan gewild leeg te geraken. Mede door alle afrekeningen die zich nog aandienden na het overlijden. Zoals bijvoorbeeld de energienota. De zorgunit voor Jayden heeft mij een eindafrekening van ruim €2.500,- aan energiekosten bezorgd. Maar ook de belastingaangifte, terugvorderingen van teveel ontvangen toeslagen (doordat mijn jaarinkomen in 2023 hoger uitviel dan ingeschat, omdat ik naast mijn werk een PGB kreeg voor de zorg). In alle zorgen, tussen alle ziekenhuisopnames, verhuizing en andere regelzaken door, heb ik daar nooit over nagedacht. Kom ik nu tegen. Tja, zo gaat dat dan.
Daarbij verloopt mijn bevoegdheid tot rij-instructrice over twee maanden. Die moet iedere vijf jaar verlengd worden door diverse bijscholingen te volgen en opnieuw praktijkexamen te doen. Ergens kwam die dag dat ik dus weer moest gaan werken. Ik besloot drie maanden geleden te starten om rustig op te kunnen bouwen, zodat ik tegen de tijd dat mijn buffer op is, ik weer zelf voldoende uren zou maken om mijzelf financieel te onderhouden. Heel rustig aan opbouwen, mezelf de tijd geven om qua energie te balanceren.

Het oppakken van mijn werk gaf me ook wel weer wat welkome afleiding. Iedere dag alleen thuis zitten, niks anders doen dan rouwen, gaat ook een keer vervelen. Al is het zeker zinvol, op den duur wil je gewoon ook weer iets nuttigs doen met je leven, bijdragen aan de maatschappij. De derde rouwtaak: Aanpassen aan de wereld zonder je verlies. In de eerste vijf maanden rouw voelde ik heel erg sterk de verliezen die ik had geleden. Mijn zoon, mijn werk, mijn sociale leven, mijn netwerk, mijn zingeving, mijn rolvervulling in het leven, mijn ouderschap. Verder onderzocht en ontwikkelde ik mijn eigen spiritualiteit. Ik zocht krampachtig naar verbinding, met mijn zoon, met mijzelf, met het leven. Ik zocht naar mijn zingeving, naar mijn levensdoelen en naar mijn rol in het grotere geheel. Ik zocht naar het ‘Waarom overkomt mij dit?’. Hierin vond ik de karmische levenslessen waar ik heel mijn leven al doorheen werk. Ik vond begrip voor alles wat ik in mijn leven heb mee moeten maken. Ik vond acceptatie in hoe het leven loopt. Het overlijden van mijn zoon kan ik niet accepteren, dat is iets wat geen mens mee zou moeten maken, en toch vind ik er beetje bij beetje ook een hoger doel in.

focus op de zingeving

Deze laatste twee maanden probeerde ik mij te gaan bewegen richting de ontdekkingen over mijn verlangens, die ik in de rouwretraite vond. Ik heb een immens groot verlangen om moeder te zijn. Ik heb een grote tweede kinderwens. Ik denk dat het doorgeven van het leven één van mijn rollen in het grotere geheel is. Ik heb een groot intrinsiek verlangen naar leren, kennis en wijsheid vergaren, om dat vervolgens weer door te geven en te delen. Iets wat ik ook al heel mijn leven doe. Ik koos niet voor niets voor het onderwijs en later voor de rijinstructie. Het rijbewijs behalen staat voor mij gelijk aan de vrijheid om je onafhankelijk te kunnen bewegen in het leven. Om te kunnen verbinden, ongeacht afstand. Maar in alles wat ik doe, vind ik de persoonlijke ontwikkeling het allermooist. Daar haal ik mijn zingeving uit. Mezelf verder ontwikkelen (kennis en wijsheid vergaren) en anderen hierbij helpen (kennis en wijsheid delen). Ik kan er enorm van genieten wanneer een leerling als super onzeker, faalangstig, rijangstig of met beperkende factoren als autisme of ADHD bij mij in de auto stappen. Het proces tijdens de lessen waarin ik die leerling mag begeleiden tot een zelfstandig bestuurder, die vol zelfvertrouwen dat examen even haalt en daarna lekker zelf mag verder leren. Dat proces, dát is wat ik mooi vind. In het onderwijs was dat mijn mentoraatschap. Mijn mentorleerlingen begeleiden bij hun stuggles in het leven en op school. Maar ook om mijn leerlingen plezier te laten ervaren in mijn vak, niet iedereen houdt van biologie.
Na deze levenservaring van het overlijden van mijn zoon, merk ik meer en meer dat ik me professioneel ook dieper zou willen richten op de persoonlijke ontwikkelingstrajecten, in vormen van coaching of therapie. Ik heb uit persoonlijke interesse ooit HBO cursussen Ontwikkelingspsychologie en Lifecoaching gevolgd. Destijds niet om er iets mee te doen. Maar nu denk ik toch dat ook dat niet zonder reden is geweest. Maar mijn rijschool wil ik ook zeker niet opgeven. Ook daar haal ik wel voldoening uit. Dus: rijschool uitbreiden, laten groeien, personeel in dienst, zodat ik daarnaast ook bijvoorbeeld een eigen praktijk in traumaverwerking, zingeving, persoonlijke ontwikkeling kan starten. Lijkt mij ontzettend mooi om te doen!

Rouwarbeid is hard werken

Maar voordat ik dat allemaal kan gaan doen, zal ik toch eerst weer mijn eigen basis stabiel op de rit moeten krijgen. Weer mijn eigen brood verdienen. Voldoende energie hebben om de volle werkweken aan te kunnen. Mijn huis zal nog een kleine verbouwing moeten krijgen voor een volgend kindje (ik heb maar één – hele grote – slaapkamer, die moet worden gesplitst). En zo zal er één en ander in werking moeten worden gezet om stap voor stap weer richting mijn wensen te gaan bewegen. Wensen die mij nog op de been houden. Maar dit valt toch even vies tegen nog! Man, wat een energie kost dit! Ik ben werkelijk waar gewoon bek en bek af! En dan werk ik momenteel nog maar zes uur per week :-O! Ik slaap gemiddeld tien uur per nacht en dan overdag soms ook nog! Vanaf tien uur per week ben ik boven bijstandsniveau, pas dan kan ik weer gaan opbouwen. Het vraagt zo enorm veel van me om alles alleen te moeten doen. Niemand om even je dag aan te ventileren wanneer je thuiskomt, niemand die eens het eten voor je heeft klaar staan, niemand die even een keer die boodschappen van je overneemt, niemand die het huishouden al heeft gedaan, etc. Nou was dat voorheen natuurlijk ook zo, ik deed alles alleen, alles wat ik nu ook doe én daarbij de zorgen voor mijn zoon. Echter had ik er toen niet de intensiteit van de rouwtaken bovenop. En zo lang je vecht, vecht voor je kind, kun je alles aan. Totdat je het niet meer kunt. Standje overleven of zoiets.

gevoelens van eenzaamheid

Verder merk ik dat de eenzaamheid echt heel erg groot is momenteel. Zoals ik al noemde: niemand om even je dag aan te ventileren bij thuiskomst. Niemand om überhaupt voor thuis te komen. Ja, ik heb mijn twee huisdieren en daar houd ik ook van. Maar ze praten helaas niet terug. Geef ze eten, drinken, een knuffel en een wandeling en ze zijn tevreden. Ze zijn beiden bejaard inmiddels en slapen zo’n 90% van de dag. Vrienden zijn druk met hun leven. Zien dat je weer aan het werk bent, je dingen doet, bezig bent met het leven weer opbouwen. Er wordt al snel gedacht dat alles weer goed met je gaat wanneer je weer langzaamaan invulling gaat geven aan het leven. “Nu is de rouw voorbij”. FOUT!!! Dit is één van de rouwtaken. En het is moeilijk! Het is zwaar. Het is eenzaam. Het is verwarrend. Het is niet leuk. Ik vind het allemaal even geen hol aan momenteel, eerlijke dingen. Ook de dingen die ik doe en best wel leuk zijn. Ik kan een leuke dag hebben gehad, wanneer ik thuiskom ben ik weer alleen. En dan ben ik moe. En dan heb ik geen zin meer. Trek ik een bakje eten uit de vriezer en zit ik weer alleen met mijn bordje op schoot de zoveelste serie op Netflix te kijken. Want er is niemand. Ga ik maar weer eens drie kwartier wandelen met de hond. Want ik heb niets beters te doen (althans, ik heb de energie niet om nog iets anders nuttigs te doen).

Naast het herstarten van mijn werk, probeer ik in heel kleine stapjes thuis de klusjes te voldoen. Maar eigenlijk heb ik er geen energie voor. Daar komen mijn lessen uit de burn-out van acht jaar geleden weer terug: balanceren! Energie opdoen met leuke dingen doen. Maar al die leuke dingen, doe ik ook maar alleen. Want niemand heeft tijd en iedereen is druk. Worden die leuke dingen ook steeds minder leuk. Altijd maar alleen, is wel echt altijd maar alleen. En dat kom ik op dit moment heel sterk tegen. Dat betekent niet dat ik niet nieuwe mensen zou kunnen gaan ontmoeten. Zeker, mijn netwerk is echt uitgedund in de zorg en rouw. En ik zal voor een rijker sociaal leven weer nieuwe mensen moeten gaan ontmoeten. Maar ook dat is niet gemakkelijk in een periode van rouw! Mensen schrikken af wanneer je over dit onderwerp begint. Maar je gaat het ook niet verzwijgen, het is zo’n groot deel van mijn leven. De rouw beheerst zeker 80% van mijn leven nu nog. Jayden zal nooit verdwijnen als onderwerp van gesprek. Toch zijn veel mensen bang voor dat soort onderwerpen. Vooral mensen van mijn leeftijd met (gelukkig) nog niet al teveel van dit soort levenservaringen. Men begrijpt het niet, weet niet hoe er mee om te gaan. Zoekt dan liever verder naar contacten die alleen maar positief in het leven staan. Tja.. Zo gaat dat.

Vriendschappen in rouw

Ik vind het vooral erg moeilijk om iedere dag alleen te zijn. En dat ik niet meer het sociale netwerk heb dat ik ooit had. Niet meer wekelijks met vrienden samenkom. Vriendinnen misschien eens per drie weken nog eens zie. Ik weinig verbinding voel met de mensen om mij heen hierdoor. Dat valt mij zwaar. En eerlijk gezegd valt het me ook wel enigszins tegen. Ik kan niet meer bij iedereen terecht met mijn emoties. Wanneer ik instort in een emotionele crisis denkt iedereen direct dat ik mezelf van kant wil maken. Of wordt er gezegd ‘Het gaat wel weer een keer over hoor’, alsof het zo simpel is… Terwijl ik alleen maar even overspoeld raak door mijn emoties. Ja, ik roep dan wel eens ‘Ik kan niet meer. Het is zo zwaar. Ik heb er geen zin meer in’. En dat meen ik dan ook. En ook de dagen zonder emotionele crisis voel ik dat zo. Maar dat is mijn eenzaamheid en vermoeidheid in de rouw. Het betekent niet dat ik suïcidaal ben. Eigenlijk is het een smeekbede. Een smeekbede om even vastgehouden te worden. Even gesteund te worden in mijn rouw. Iemand die je even vasthoud. Die je even optilt en zegt: ‘Het is ook verdomde moeilijk. Ik kan me voorstellen dat je dit zo voelt. Huil maar hoor, laat het er maar uit. Rouwen is niet makkelijk, je doet het zo goed.’ en vervolgens niets anders doet dan je verhaal aanhoren. Alleen maar luisteren. Zodat je er uit kunt gooien wat er uit moet. Ook wanneer dat uitspraken zijn als ‘Ik vind er geen hol meer aan’, of ‘Ik heb er geen zin meer in’. En daarna, als je emmertje weer even wat leger is, dan kun je vanzelf weer de moed verzamelen om de dag weer aan te gaan. Maar het kost gewoon energie. Verdomd veel energie! En het is zo ontzettend belangrijk om je hierin gesteund te voelen. Helaas voel ik dat niet altijd. Moet ik er om blijven vragen. Mezelf blijven uitleggen aan de omgeving. En dat maakt het alleen maar nóg moeilijker en zwaarder. Waardoor ik er ook wel eens voor kies om dat niet meer te doen en dan maar contacten ga vermijden. Komt weer die eenzaamheid terug en om de hoek. En de vicieuze cirkel is rond.

Taak voor naasten

Enfin… Ik heb gelukkig in heel mijn leven heel veel veerkracht leren opbouwen. En helaas zullen we aan het einde van de dag toch altijd alles alleen moeten doen. Partner of niet. Vrienden of niet. Familie of niet. We zullen het met onszelf en ons verdriet moeten doen. Onszelf moeten verdragen. Onszelf moeten dragen. Onszelf door de dagen moeten slepen. Maar als naasten is hier echt wel een heel belangrijke rol te spelen, zoals ik ook beschreef bij de derde rouwtaak in deze blog: blijf de rouwouder actief betrekken in het leven. Nodig uit om samen te eten, kom langs voor een koffie, stel voor om samen iets leuks te doen of een feestdag samen door te brengen. Ook na een half jaar, ook na een jaar. De rouwouder is nog altijd aan het rouwen, voelt zich nog altijd tot last en niet leuk genoeg om iets leuks mee te doen. Want dat is hoe het leven ons opvoedt: we moeten leuk zijn, leuk doen, hard werken, vieren en succesvol zijn. Verdriet dragen we alleen, dat mag je niet laten zien. En daardoor trekken mensen in verdrietige en moeilijke perioden zich vaak terug uit het leven. Men mag die kant van ze niet zien, omdat ze dan niet waardig genoeg zijn. Maar rouw is geen korte periode. Rouwen kan jaren duren. Dat betekent niet dat een rouwouder jaren nooit zin zal hebben in contact, of in iets leuks doen, of jaren lang enkel en alleen maar kan huilen of over het overlijden kan praten. Ook ik heb af en toe zin in leuke dingen doen. Ik heb af en toe behoefte aan een avond wijndrinken met een vriendin. Een spelletje spelen met hapjes en een borrel. Een dag naar de sauna gaan. Of de fiets op de Veluwe nemen. Of gewoon een avond de kroeg in en veel te laat thuis komen, om daar de volgende dag weer spijt van te hebben. En vaker dan eens per maand. Dát is ook het leven. Dát hoort ook bij rouwen. Dát hoort ook bij weer invulling aan je dagen geven: je aanpassen aan de wereld zonder je verlies. En juist af en toe die leuke dingen doen, verbinden met mijn vriendinnen, dát zijn de dingen die mij helpen om de minder leuke tijd van alleen thuiszitten, voor mezelf te zorgen en mijn leven weer op te pakken draaglijk te maken.

Hoe ik hier dan nu mee omga? Ik heb eerlijk gezegd nog geen enkel idee. Ik vind het rot, jammer, vervelend, het doet me pijn, en ik voel me vreselijk eenzaam. Hoe ik dit anders kan ervaren? Ik heb nog geen idee. Ik zal er op terugkomen wanneer ik het antwoord heb gevonden. Voor nu probeer ik mezelf maar iedere dag uit bed te blijven trekken. Te blijven wandelen met de hond. Voor mezelf te blijven zorgen. En als ik even niet kan, dan maar even niet. Ik huil met mezelf. Ik leef met mezelf. Ik blijf doorgaan met mezelf. Dag voor dag. Deze rouwtaak is gewoon zwaar. Ik accepteer het maar, het zal vast weer eens makkelijker worden. Iedere dag die ik leef, is er toch weer één richting weer een leven met meer plezier. Ook wanneer die dag niet leuk was. Ook die niet leuke dagen leef ik. Ik ervaar mijn emoties. Ik ervaar mijn verdriet en pijn. Ik ervaar mijn vermoeidheid. Ik ervaar hoe zwaar het is. Ook dat is leven. Ik ervaar daarin ook dat ik heel veel kracht heb. Zelfs op de moeilijkste dagen maak ik toch stappen richting de invulling van de rest van mijn leven, hoe klein ook. Het verwezenlijken van mijn dromen en wensen. De dingen waar ik me aan vastklamp om door te blijven gaan. Rouwtaak 4: Opnieuw leren genieten van het leven zal zich ook aandienen wanneer ik daar klaar voor ben. Voor nu rouw ik en werk ik gewoon heel erg hard om weer plezier te vinden. Een beetje extra steun, verbinding of gezelligheid af en toe zou welkom zijn, maar zoals ik alles altijd alleen heb gekund……………………