Rouwe stilte …

De eerste sterfdag

Een jaar voorbij. Een jaar in rouw. Een jaar in stilte. Een jaar in verlies, verdriet, overleven, opnieuw leren leven en intens mogen voelen.

Gisteren was de sterfdag van mijn zoon. Het eerste jaar na zijn overlijden is voorbij en afgesloten. In mijn vorige post schreef ik over dat moment, het moment waarop hij overleed. Ik wilde gaan schrijven over dit jaar en hoe onrealistisch het tijdsbesef verloopt in rouw. Maar die avond brachten alle 9’s in de datum en het tijdstip van 21 over 9 mij terug naar zijn sterven.

21.09, 21 september. Een dag die ieder jaar opnieuw een markering zal zijn, ieder jaar een jaar verder.
Dit jaar bracht ik deze dag door in Domburg (Zeeland). Hier in Domburg hangen namelijk de fijnste vakantieherinneringen met mijn zoon. En de laatste, want drie weken voor zijn overlijden besloot ik halsoverkop nog één keer met hem hier heen te vertrekken, voor ons afscheidsreisje. En ondanks dat die week zwaar was, want het lijden was al groot, had ook die week weer heel mooie momenten.

Het was ook de week waarin ik niet meer kon ontkennen hoe slecht het eigenlijk echt ging met mijn zoon. De week waarin ik besloot dat de tijd echt was gekomen. Al voelde ik dat al lang, want ik vertrok niet voor niets nog één laatste keer met hem naar zee. Die week daar dwong mij om toe te geven aan de realiteit. Een dubbele week dus, maar nog altijd heel blij dat ik dat heb gedaan met hem.

Tijdsbesef verloopt anders in tijden van rouw

Afgelopen augustus kwam het besef dat de sterfdatum heel dichtbij begon te komen hard binnen. Ineen drong de realiteit opnieuw volledig door, al bijna een jaar zonder mijn zoon. Alsof ik die realiteit een tijdje heb weggedrukt en nu weer met de neus op de feiten werd gedrukt. Het sterfproces werd opnieuw doorleefd en het gemis voelde intens. Iedere avond huilend naar bed en overdag weer functioneren. Toch was ik ook erg blij om die gevoelens weer even echt te doorvoelen. Er zijn namelijk ook perioden waarin ik als een robot de dagen doorkom, standje overleven. Gewoon maar doen wat gedaan moet worden op de dag en dan weer naar bed tot de volgende dag. Die perioden vind ik vreselijk, maar horen ook bij de rouw. Het intense verdriet en gemis mag dan even weer zijn plekje vinden. Even weer rusten van de pijn. En ondanks dat de rust dan best even welkom is, maakt het de dagen ook tot een vreselijke sleur. Want zonder voelen hebben de dagen geen inhoud of betekenis meer.

Toen dat besef van bijna een jaar binnendrong, groeide er ook opnieuw een gevoel van surrealisme. Als je mij zou vertellen dat het nog maar twee maanden geleden was, zou ik je zo geloven. Het tijdsbesef verloopt heel anders in tijden van intense rouw. Dagen duren lang, maar tegelijkertijd vliegen ze voorbij en glipt de tijd tussen mijn vingers door. Zaken op mijn To-Do lijstje die dan maar niet afgewerkt worden, want ergens ontbreekt het aan de tijd. Dan denk ik “Doe ik morgen”, maar voor ik het weet ben ik vier dagen verder en heb ik nog niet gedaan wat ik zou doen. En zo gaat het ook vaak met reageren op berichtjes van mensen. Nou was ik al geen goede ‘apper’, dit jaar is dat er niet beter op geworden! Ik kan er rustig een week over doen om op iemand te reageren. En heel soms vergeet ik het gewoon compleet, ben ik maanden verder voordat ik tot het besef kom dat ik nooit op dat berichtje gereageerd heb. “Soms weet ik niet of de tijd nu langzaam gaat of juist snel.” is wat een lotgenoot mij appte laatst, en die ervaring herken ik ook heel sterk. Ik sprak hier ook over met mijn regressietherapeut, dat mijn inwendige tijdsbesef niet strookt met het verlopen van de aardse tijd. Een uur kan voelen als een hele dag of juist maar als een paar minuten.

Tijdsbesef op zielsniveau

Wanneer ik daar verder over nadenk, denk ik vooral aan het niet bestaan van tijd op zielsniveau. Tijd is oneindig. Het verloop van tijd op aards niveau is wat wij als mensen er aan geven. De seconden, minuten, uren, dagen, maanden, seizoenen, jaren: wij als mensen hebben dit gecreëerd. Op zielsniveau leven we voor ervaringen, emotionele ervaringen. Mooie ervaringen, maar ook verdrietige of zware ervaringen. We leven van ervaring naar ervaring en daar bestaat geen tijd, alleen de momenten. Dus misschien is dat wat er gebeurt in tijden van crisis. Misschien is dat waarom het inwendige tijdsbesef niet meer strookt met de uitwendige tijd die wij hebben gecreëerd voor structuur. Emoties kennen geen tijd, ervaringen kennen geen tijd, ons gevoelsleven kent geen tijd, rouw kent geen tijd. Enkel ervaringen in het hier en nu, van moment naar moment. Misschien is dat ook de reden dat veel rouwouders vaak zeggen “Er was een leven voor het sterven en er is een leven na het sterven”. Waarbij het moment van sterven een keerpunt in de emotionele wereld is. Voor het sterven leven we vooral voor de mooie momenten, om te creëren en koesteren, terwijl we de zware momenten doorkomen in overlevingsmodus. En na het sterven leven we door alle moeilijke emoties heen. Leven in de zwaarte van het gemis en verdriet, júist met die zwaarte en verdrietige emoties. Want we weten allemaal dat dit gemis nooit meer zal verdwijnen in dit leven, dus zullen we het een plekje moeten geven in onze gevoelswereld. En daartussen overleven we om weer structuur terug te krijgen in ons leven. Worstelen we met het opnieuw aangaan van het dagelijkse leven dat zo veranderd is. Maar gaan we ook weer opzoek naar momenten om weer positieve gevoelens te ervaren. Zoeken we naar de lichtpuntjes die weer zin geven aan ons leven. Terwijl we de balans opmaken van wat er nou eigenlijk écht toe doet: leven, ervaren en voelen.

Je hoeft het niet beter te maken, enkel te luisteren

In augustus had ik veel verdriet over de sterfdag die er aan kwam. Eind augustus ging ik nog even op vakantie naar Sardinië. Samen alleen, met een groep onbekende alleenstaanden. En dat heeft me echt heel erg goed gedaan. Het lekkere weer, strand, zon, zee, mooie activiteiten, gezellig samenzijn of juist even lekker terugtrekken. Waar ik vooral heel positief verrast over was, was de ruimte die ik voelde om ook over mijn zoon te praten. Al waren er geen ouders in de groep, waren het allemaal onbekenden en waren we daar voor een fijne week vakantie. Ik vond het wat lastig om te bepalen of ik het wel of niet over dat onderwerp kon hebben. Toch vond ik het ook raar om er niet over te vertellen bij het voorstelrondje op de eerste dag. Ik ben immers toch mama, Jayden is onderdeel van mijn leven. En zou hij nog in leven zijn geweest, had ik ook over hem verteld. Uiteindelijk was zijn overlijden ook de reden dat ik nu met zo’n groepsreis op vakantie ging en niet met Jayden samen ergens op een camping zou zitten.

In mijn rouw het afgelopen jaar ben ik veel contacten verloren, daar schreef ik al vaker over. Het maakte mijn rouw erg eenzaam en daarmee veel zwaarder dan dat het al was. Dat maakte mij best wel boos. En ook bang om het onderwerp ter sprake te brengen, want dat zou tot nog meer verlies van sociale relaties leiden. Dat is wat ik leerde. Wat ik eigenlijk mijn hele leven al leerde: in moeilijke tijden verdwijnt iedereen die ik ken. En ook dit jaar kwam ik opnieuw steeds meer tot het besef dat het onderwerp over de dood, verlies en rouw veel mensen bang maakt. Veel mensen hebben geen idee wat ze er mee moeten of willen niet geconfronteerd worden met de vluchtigheid van het leven. Want dat is het, vluchtig, morgen is nooit gegeven. Veel mensen denken dat ze iets moeten doen om verdriet weg te nemen, of het beter te maken. Het zit in onze aard. We vinden het niet fijn om iemand verdrietig te zien. Als kind wordt ons dat onbewust al geleerd, doordat onze ouders ons al troostend zeggen “Stil maar lieverd, het is al goed”. Maar het enige dat verdriet écht beter kan maken, is het mogen doorvoelen. Dat het onderwerp er even mag zijn wanneer het zich aandient, zonder dat men er bang van wordt. Er hoeft niets gezegd of gedaan te worden om de pijn te verzachten of afleiding te bieden. Hetgeen dat werkelijk helpend is, is gewoon niets doen. Dat het even de ruimte mag hebben dat het vraagt. En dat ervoer ik tijdens de groepsreis heel sterk. Deze onbekenden vroegen heel veel door over mijn zoon. Over ons leven samen, over zijn ziekte, over hem, over zijn sterven, over mijn rouw. Zoveel zelfs, dat ik zelf het onderwerp af en toe maar afbrak om daarna weer even iets leuks te doen met zijn allen. Maar de openheid en interesse van deze mensen waren echt heel prettig om te ervaren. En het was heel fijn dat het er zo mocht zijn.

Herinneringen koesteren

Toen ik thuiskwam was het september. De maand die voor mij in het teken staat van laatste herinneringen, beslissingen moeten nemen, allerlaatste momenten zo lang mogelijk koesteren, in onze bubbel trekken, de buitenwereld buitensluiten en afscheid nemen. En toch moet ik bekennen, dat september minder zwaar voelde dan augustus. Ook zijn sterfdag gisteren ben ik vrij oké doorgekomen. Het doorbrengen van deze dagen in Domburg is een wijs besluit geweest. Thuis had ik het wellicht wat zwaarder gehad. Maar hier, aan de Zeeuwse kust, dompel ik mij onder in de mooie herinneringen. En ook die voelen dit jaar anders dan vorig jaar.

Vorig jaar, twee weken na de uitvaart, vertrok ik namelijk ook naar Domburg. Toen een soort ontvluchten van de meelijdende blikken en woorden thuis. En ook een zoektocht naar de fijne herinneringen, een zoektocht naar mijn zoon. Want het huis waar we woonden, was niet het huis van de mooie herinneringen. Het was het huis van de zorg, van leed, van verdriet en afscheid. En hier in Domburg vond ik ook vorig jaar de mooie herinneringen. Zag ik Jayden rennen door de zee, tegenover me zitten op het terras, voor me uit fietsen door de Walcheren, van de glijbaan roetsjen in het zwembad. Prachtige herinneringen. Maar vorig jaar beladen met het verdriet. Verdriet om het gemis. En verdriet over het nooit meer kunnen maken van nieuwe herinneringen. Dit jaar kan ik echt baden in de mooie herinneringen. Ze staan nu naast het gemis, worden er niet meer door overschaduwd. En dat is heel fijn om te ervaren. Een teken dat mijn rouw steeds meer zijn eigen plekje vindt in mijn gevoelswereld. Nu denk ik met veel plezier terug aan die herinneringen en koester ik ze met de liefde voor mijn zoon. De herinneringen voelen niet meer beladen.

Bijzondere momenten

Vorig jaar sloot ik de week hier af met mijn dagelijkse rondje wandelen met de hond. Ik liep toen over het pad dat ik zo vaak met Jayden heb gelopen, langs het zwembad. Na een week herinneren en verdriet, gebeurde er tijdens dat laatste avondrondje iets bijzonders. Jayden liep naast me, niet in herinnering, niet fysiek, maar in spirit. Hij liep naast me, met zijn badlaken onder de arm. Tot aan het zwembad, toen was hij weer verdwenen. Dat was een heel bijzonder moment om te ervaren. Ergens had ik stiekem gehoopt zoiets deze keer ook weer te ervaren. Maar tot nu nog niet. Maar hij is wel degelijk bij me, daar ben ik zeker van. Drie regenbogen, twee vallende sterren en heel veel mooie herinneringen verder, gebeurde gisteravond op het strand wel iets waar mijn hart warm van werd.

Voor zijn sterfdag, ging ik naar zee om de zonsondergang te kijken. Het was licht bewolkt, maar volgens buienradar zou de ondergang helder zijn. Eerst even uit eten en daarna met een wijntje het strand op om de zonsondergang te bekijken. Iets dat ik ook met Jayden deed toen wij hier waren. Tijdens het eten klaarde de lucht boven land redelijk op, het werd steeds helderder. Echter, boven zee bleef de horizon bedekt met een band donkergrijze bewolking. Dat zou helaas geen mooie ondergang in zee worden. Daarnaast waaide het hard en was het best afgekoeld. Desalniettemin, toch lekker het strand op. Schuilend naast één van de strandschuurtjes, om een beetje uit de wind te zitten, legde ik het strandlaken neer en haalde het wijntje uit de tas. Ik proostte op Jayden en bedacht dat hij zich een ongeluk zou hebben gelachen daar op het strand. Zo gezandstraald als ik werd, ook achter het schuurtje, dat het zand tussen mijn tanden zat en ik mijn ogen amper open kon houden. De zon schoof achter de wolken en was daarna niet meer te zien bij het ondergaan. Maar……. In plaats daarvan vormde zich voor de langgerekte on-onderbroken wolkenband ineens één losstaande wolk, op het moment dat de zon onderging. In de vorm van een groot hart. Die ene losstaande lichtere wolk in de vorm van een hart, voor mij een duidelijk teken van Jayden. “Ik ook van jou, jongen!”.